प्रा.डॉ.डी.एम.ललवाणी
सेवानिवृत्त प्रभारी प्राचार्य प.क.कोटेचा महिला महाविद्यालय
भुसावळ (सोमवार, 28 सप्टेंबर 2026) : माणसांच्या गर्दीत राहूनही काही माणसं गर्दीचा भाग होत नाहीत. त्यांची वाट वेगळी असते, जगण्याची पद्धत वेगळी असते आणि विचार करण्याची दृष्टीही वेगळी असते. समाजाच्या रूढ चौकटींपासून काहीशी अलिप्त राहून आपले स्वतंत्र विश्व निर्माण करणारी अशी माणसं आपल्या आजूबाजूला असतात. त्यांच्या आयुष्याकडे पाहिलं, त्यांच्या अनुभवांना समजून घेतलं, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दडलेला एक वेगळाच प्रकाश जाणवतो.
‘उजेड पेरणारी माणसं’ या पुस्तकातून लेखक आनंदा पाटील यांनी अशाच 84 व्यक्तींच्या व्यक्तिमत्त्वाचा साकल्याने अभ्यास केला आहे. या व्यक्तींकडे केवळ व्यक्ती म्हणून न पाहता त्यांच्या जगण्यामागची भूमिका, विचार, संघर्ष, स्वभाववैशिष्ट्ये आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील विविध पैलू लेखकाने उलगडून दाखवले आहेत. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ 84 व्यक्तींची ओळख करून देत नाही, तर माणूस समजून घेण्याची एक वेगळी दृष्टीही आपल्याला देते.
या 84 व्यक्ती समाजापासून अलिप्त आहेत, असे म्हणताना त्याचा अर्थ त्या समाजविरोधी आहेत असा अजिबात नाही. उलट, समाजाच्या प्रचलित वाटेवरून न चालता स्वतःची वाट निवडणारी माणसं म्हणून त्यांच्याकडे पाहायला हवे. काहींचे जगणे साधे असेल, काहींचे विचार असामान्य असतील, तर काहींच्या आयुष्यातील अनुभव त्यांना इतरांपेक्षा वेगळे घडवून गेले असतील. त्यांच्या वेगळेपणातच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख दडलेली आहे.
आनंदा पाटील यांची लेखनदृष्टी या व्यक्तींकडे केवळ कुतूहलाने पाहणारी नाही. त्यांच्या अंतरंगात शिरून त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न या लेखनातून दिसतो. एखाद्या व्यक्तीचा बाह्य आविष्कार पाहून तिच्याविषयी मत बनवणे सोपे असते; पण त्या व्यक्तीच्या विचारविश्वाचा, अनुभवांचा आणि भावविश्वाचा शोध घेणे हे अधिक महत्त्वाचे असते. लेखकाने हीच भूमिका स्वीकारल्यामुळे या व्यक्तिचित्रांना केवळ माहितीचे स्वरूप न राहता त्यांना साहित्यिक आणि मानवी मूल्य प्राप्त झाले आहे.
या पुस्तकातील ‘उजेड’ ही संकल्पना विशेष अर्थपूर्ण वाटते. अंधारात प्रकाश शोधण्यापेक्षा स्वतः प्रकाश घेऊन चालणारी माणसं अधिक महत्त्वाची असतात. त्यांचे जीवन कदाचित प्रसिद्धीच्या झोतात नसेल; त्यांना समाजाने मोठ्या प्रमाणावर ओळखले नसेल; पण त्यांच्या विचारांत, अनुभवांत आणि जगण्याच्या पद्धतीत असा काही प्रकाश असतो की तो इतरांनाही अंतर्मुख करतो. म्हणूनच ही माणसं ‘उजेड पेरवणारी’ नव्हे, तर ‘उजेड पेरणारी माणसं’ ठरतात.
या 84 व्यक्तींकडे पाहताना आणखी एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते-माणसाचे मोठेपण त्याच्या प्रसिद्धीत नसते. समाजाच्या नजरेत एखाद्याला किती महत्त्व मिळाले यापेक्षा त्याने स्वतःचे आयुष्य कसे जगले, आपल्या विचारांशी किती प्रामाणिक राहिला आणि आपल्या अस्तित्वाचा अर्थ कसा शोधला, हे अधिक महत्त्वाचे असते.
‘उजेड पेरणारी माणसं’ हे पुस्तक म्हणूनच व्यक्तिचित्रांचा संग्रह असला तरी त्यामागे माणूस समजून घेण्याची व्यापक भूमिका आहे. प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात एक कथा असते, एक संघर्ष असतो, काही अपूर्ण स्वप्नं असतात आणि काही स्वतःच्या जगण्याला दिलेली उत्तरं असतात. त्या कथा ऐकण्याची आणि समजून घेण्याची संवेदनशीलता या पुस्तकातून जागी होते.
आजच्या काळात माणसाची ओळख अनेकदा त्याच्या सामाजिक प्रतिष्ठेने, आर्थिक स्थितीने किंवा बाह्य यशाने केली जाते. अशा वेळी समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर राहून स्वतःच्या पद्धतीने जगणार्या व्यक्तींकडे पाहण्याची लेखकाची दृष्टी महत्त्वाची ठरते. कारण वेगळेपणा म्हणजे कमीपणा नव्हे; अनेकदा तोच वेगळेपणा व्यक्तिमत्त्वाची खरी ताकद असतो.
या 84 व्यक्तींचा अभ्यास करताना लेखकाने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर विविध पैलूंनी प्रकाश टाकला आहे. त्यामुळे पुस्तक वाचताना आपण केवळ त्या व्यक्तींना भेटत नाही, तर स्वतःलाही भेटू लागतो. दुसर्याच्या जगण्याकडे पाहताना आपल्या जगण्याविषयीही काही प्रश्न निर्माण होतात. आपण समाजाच्या चौकटीत किती जगतो? आपली स्वतंत्र ओळख काय आहे? आपल्या विचारांना आपण किती प्रामाणिक आहोत? असे अनेक प्रश्न हे पुस्तक नकळत आपल्या मनात उभे करते.
म्हणून ‘उजेड पेरणारी माणसं’ हे पुस्तक केवळ 84 व्यक्तींचे दस्तऐवजीकरण नाही. हे समाजाच्या कडेला उभ्या असलेल्या, आपल्या वेगळ्या वाटेने चालणार्या व आपल्या अस्तित्वातून एक वेगळा प्रकाश निर्माण करणार्या माणसांचा शोध आहे. आनंदा पाटील यांनी या व्यक्तिमत्त्वांकडे सहानुभूतीने, चिकित्सक दृष्टीने आणि माणुसकीच्या नजरेने पाहिले आहे.
शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते…गर्दीत दिसणारी माणसं अनेक असतात; पण गर्दीपासून थोडी दूर राहूनही आपल्या जगण्याने प्रकाश देणारी माणसं विरळा असतात. त्या विरळा माणसांचा शोध घेऊन त्यांचा उजेड वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम ‘उजेड पेरणारी माणसं’ या पुस्तकाने केले आहे.
