विद्यार्थ्याच्या हातात मोबाईल, शिक्षकाच्या हातात भविष्य !
बदलत्या शिक्षणव्यवस्थेत तंत्रज्ञानासोबत विवेक, संस्कार आणि विचारांची गरज
शिक्षक दिन विशेष
प्रा.डॉ.नरेंद्र महाले, यावल
आजची शिक्षणव्यवस्था एका मोठ्या संक्रमणातून जात आहे. एका बाजूला पुस्तक, वही, पेन आणि शिक्षकाचे प्रत्यक्ष मार्गदर्शन; तर दुसर्या बाजूला स्मार्टफोन, इंटरनेट, ऑनलाईन वर्ग, शैक्षणिक अॅप्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेची साधने. साधने बदलली, शिकण्याच्या पद्धती बदलल्या; मात्र एक प्रश्न अधिक तीव्र झाला आहे-विद्यार्थ्याच्या हातातील मोबाईल त्याचे भविष्य घडवत आहे की वर्तमानच गिळंकृत करत आहे? मोबाईल हा ना पूर्णपणे शत्रू आहे, ना पूर्णपणे मित्र. तो एक साधन आहे आणि त्याचा परिणाम त्याच्या वापरावर अवलंबून आहे त्यामुळे आजची गरज मोबाईलपासून विद्यार्थ्याला दूर करण्याची नसून त्याचा विवेकपूर्ण वापर शिकविण्याची आहे.
तंत्रज्ञानाची शक्ती आणि धोके
पूर्वी एखादी संकल्पना समजली नाही तर विद्यार्थी शिक्षकाला विचारत असे, पुस्तकातील संदर्भ शोधत असे किंवा मित्रांशी चर्चा करत असे. त्या प्रक्रियेत वेळ लागत होता; पण त्यातून संयम, वाचनाची सवय आणि स्वतः शोध घेण्याची वृत्ती विकसित होत होती. आज आठवीतील एखाद्या विद्यार्थ्याला ‘वर्तुळाचे क्षेत्रफळ’ समजत नसेल, तर काही सेकंदांत मोबाईलवर व्हिडिओ, आकृती किंवा निमेशनच्या माध्यमातून ते समजून घेता येते. हा तंत्रज्ञानाचा सकारात्मक उपयोग आहे मात्र अभ्यासासाठी हातात घेतलेला मोबाईल मनोरंजनाच्या व्हिडिओंमध्ये अडकला, तर अभ्यासाचा उद्देश बाजूला पडतो.
शिक्षक माहितीचे ज्ञानात आणि ज्ञानाचे जीवनमूल्यात रूपांतर करतो
एका विद्यार्थ्याला गणिताची भीती वाटत होती. गृहपाठ करताना तो प्रत्येक उदाहरणाचे उत्तर मोबाईलवर शोधत असे. वही पूर्ण दिसत होती मात्र परीक्षेत त्याला स्वतंत्रपणे उदाहरण सोडवता येत नव्हते. शिक्षकाने त्याला विचारले, तुला उत्तर मिळते; पण उत्तरापर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया समजते का? यानंतर शिक्षकाने मोबाईल बंद करण्याऐवजी एक नियम केला-पहिले दहा मिनिटे स्वतः प्रयत्न करायचा; त्यानंतरच मोबाईलचा आधार घ्यायचा. काही दिवसांत विद्यार्थ्याची विचार करण्याची पद्धत बदलली. थेट उत्तर शोधण्याऐवजी तो स्वतः प्रयत्न करू लागला. हीच आधुनिक शिक्षकाची भूमिका आहे-तंत्रज्ञान नाकारणे नव्हे, तर त्याला योग्य दिशा देणे.
आज ज्ञानाचे स्रोत असंख्य
पूर्वी शिक्षक हा ज्ञानाचा प्रमुख स्रोत होता. आज ज्ञानाचे स्रोत असंख्य आहेत त्यामुळे शिक्षकाचे महत्त्व कमी झाले असे वाटू शकते; प्रत्यक्षात त्याची भूमिका अधिक व्यापक झाली आहे.
पूर्वी शिक्षक म्हणत असे, हे लक्षात ठेवा
आज शिक्षकाने विचारायला हवे, हे खरे आहे का? याचा पुरावा काय? याचा उपयोग कुठे होतो? आज उत्तर काही सेकंदांत मिळते. त्यामुळे विद्यार्थ्याला उत्तर देण्यापेक्षा योग्य प्रश्न विचारायला आणि मिळालेल्या माहितीचे परीक्षण करायला शिकवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. शिक्षक आता केवळ माहिती देणारा नसून मार्गदर्शक, समुपदेशक, प्रेरक आणि विचारप्रवर्तक आहे.
तंत्रज्ञानाने संधी वाढवल्या शिस्तीची गरजही वाढली
मोबाईलमुळे शिक्षणाच्या संधींचे मोठ्या प्रमाणावर लोकशाहीकरण झाले आहे. ग्रामीण भागातील विद्यार्थीही उत्तम शिक्षकांचे व्याख्यान ऐकू शकतो. विज्ञानातील प्रयोग, भाषेचे उच्चार, गणिताच्या संकल्पना, इतिहासातील घटना किंवा स्पर्धा परीक्षेची तयारी-अनेक बाबतीत डिजिटल साधने उपयुक्त ठरतात मात्र संधी उपलब्ध असणे आणि तिचा योग्य वापर करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. मोबाईलचा अतिरेक वाचनाची सवय कमी करू शकतो, एकाग्रतेवर परिणाम करू शकतो आणि प्रत्यक्ष संवाद कमी करू शकतो. दोन-तीन मिनिटे एखाद्या प्रश्नावर शांतपणे विचार करण्याऐवजी लगेच उत्तर मिळण्याची सवय लागणे, ही चिंतेची बाब आहे. म्हणून मोबाईलवर कायमची बंदी हा उपाय नसून स्वयंशिस्त हा अधिक टिकाऊ मार्ग आहे.
गुणांपेक्षा विद्यार्थ्याला समजून घेणे महत्त्वाचे
आज पालक आणि विद्यार्थी अनेकदा गुणांच्या स्पर्धेत अडकतात. किती टक्के मिळाले? हा प्रश्न सहज विचारला जातो; पण काय शिकलास? काय समजले? काय निर्माण केलेस? हे प्रश्न कमी विचारले जातात. प्रत्येक विद्यार्थ्याची क्षमता, आवड, पार्श्वभूमी आणि शिकण्याची गती वेगळी असते. एखाद्याला गणित उत्तम जमत असेल, तर दुसरा चित्रकला, क्रीडा, नेतृत्व किंवा सामाजिक कार्यात चमकू शकतो त्यामुळे विद्यार्थ्यांची तुलना करण्यापेक्षा त्यांच्यातील क्षमता ओळखणे आणि आत्मविश्वास वाढविणे अधिक आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्याला आज माहितीपेक्षा दिशा हवी आहे
दहावीतील विद्यार्थी विचारतो-सायन्स घ्यावे की कॉमर्स? बारावीतील विद्यार्थी विचारतो-पुढे नेमके काय करावे? या प्रश्नांची उत्तरे केवळ पुस्तकातून मिळत नाहीत. विद्यार्थ्याशी संवाद साधून त्याची आवड, क्षमता, भीती आणि स्वप्ने समजून घेणे गरजेचे आहे. कधी त्याला अभ्यासाचे नियोजन हवे असते, कधी आत्मविश्वासाची गरज असते, तर कधी अपयशाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्याची आवश्यकता असते. येथेच शिक्षकाचे खरे मार्गदर्शन महत्त्वाचे ठरते.
पालकांनीही आदर्श घालून द्यावा
मुलाला मोबाईलपासून दूर ठेवण्यापूर्वी पालकांनी स्वतःकडे पाहणे आवश्यक आहे. घरातील मोठी व्यक्ती सतत मोबाईलवर असेल आणि मुलाला मोबाईल वापरू नको असे सांगितले, तर तो विरोधाभास मुलाला जाणवतो. जेवताना मोबाईल न वापरणे, रात्री ठरावीक वेळेनंतर मोबाईल बाजूला ठेवणे आणि कुटुंबातील प्रत्यक्ष संवाद वाढविणे, अशा छोट्या सवयी मोठा बदल घडवू शकतात. शिस्त आदेशाने नव्हे, तर आदर्शाने निर्माण होते.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगातही शिक्षक अपरिहार्य
भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणखी सक्षम होईल. विद्यार्थी काही क्षणांत निबंध तयार करू शकेल, गणिताचे उत्तर मिळवू शकेल किंवा एखादा विषय समजून घेऊ शकेल. मात्र अपयशानंतर विद्यार्थ्याला धीर देणारा, त्याच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणारा आणि पुन्हा प्रयत्न करूया असे सांगणारा शिक्षक कोणतीही मशीन पूर्णपणे बनू शकत नाही.
मशीन उत्तर देऊ शकते ; शिक्षक आत्मविश्वास देतो
मशीन माहिती देऊ शकते; शिक्षक विवेक देतो. मशीन पर्याय दाखवू शकते; शिक्षक योग्य दिशा निवडायला शिकवतो. म्हणून भविष्यातील शिक्षण हे तंत्रज्ञान विरुद्ध शिक्षक असे नसून तंत्रज्ञान आणि शिक्षक असे असले पाहिजे. विद्यार्थ्याच्या हातात मोबाईल असावा; पण मनात विवेक असावा. इंटरनेट असावे; पण माहितीचे परीक्षण करण्याची क्षमता असावी. कृत्रिम बुद्धिमत्ता असावी; पण स्वतः विचार करण्याची शक्तीही असावी. ऑनलाइन जगाची ओळख असावी; पण प्रत्यक्ष माणसांशी संवाद साधण्याची संवेदनशीलताही असावी. विद्यार्थ्याच्या हातात मोबाईल, शिक्षकाच्या हातात भविष्य हे केवळ आकर्षक वाक्य नाही; ते आजच्या शिक्षणव्यवस्थेचे वास्तव आहे. मोबाईल विद्यार्थ्याला जगाशी जोडू शकतो; शिक्षकाने त्याला स्वतःशी जोडले पाहिजे.
शिक्षकाने विचार करण्याची सवय दिली पाहिजे.
मोबाईल अनेक पर्याय दाखवू शकतो; शिक्षकाने योग्य पर्याय निवडण्याचा विवेक दिला पाहिजे. आजच्या शिक्षकाची खरी जबाबदारी केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे पूर्ण करणे नाही. माहितीच्या महासागरात विवेकाची दिशा देणे, तंत्रज्ञानाच्या गर्दीत विद्यार्थ्याचे व्यक्तिमत्त्व जपणे आणि स्पर्धेच्या धावपळीत त्याच्यातील माणूस जिवंत ठेवणे, ही त्याची खरी भूमिका आहे. कारण उद्याचे भविष्य केवळ स्मार्टफोन वापरणार्या विद्यार्थ्यांच्या हातात नसेल; ते स्मार्ट विचार करणार्या विद्यार्थ्यांच्या हातात असेल. आणि असे विद्यार्थी घडविणारा खरा शिल्पकार आजही शिक्षकच आहे.
